زندگی نامه حافظ شیرازی

زندگی نــامه حافظ شیرازی

همه مــا قطعا ،خواجه شمس الدین محمد بن بهــاء‌الدین حافظ شیرازی ملقب به حافظ شیرازی مشهورترین شــاعر تــاریخ ایران زمین ، را میشنــاسیم و بــارهــا و بــارهــا اشعارش را خوانده ایم و بــا آن خو گرفته ایم؛
امــا آیا او را به درستی میشنــاسیم؟ خواجه حافظ شیرازی که بود؟

زندگی خواجه حافظ شـیرازی

خواجه شمس الدین محمد بن بهــاءالدّین حافظ شیرازی (زاده ح. 727 (قمری) – درگذشته 792 (قمری) )، معروف به لسان الغیب ، ترجمــان الاسرار، لسان العرفا و نــاظم الاولیا شــاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهــاردهم میلادی ) اســت. اطلاعات چندانی از خــانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیست و ظاهراً پدرش بهــاءالدین نــام داشته و مــادرش نیز اهل کازرون بوده اســت.

زندگی نامه حافظ شیرازی

دیوان حافظ شهرت جهانی دارد

حافظ شـیرازی

بــا تکیه به اشــارات دیوان او و برخی منــابع معتبر قابل بیان اســت آن اســت که او در خــانواده ای از نظر مــالی در حد متوسط جــامعه زمــان خویش متولد شده اســت. در نوجوانی قرآن را بــا چهــارده روایت آن از بر کردهو از همین رو به حافظ ملقب گشته اســت.

بیش تر شعرهــای او غزل هستند که به غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن پردازی خواجوی کرمــانی و شبــاهت شیوهٔ سخنش بــا او مشهور اســت. او از مهــم ترین تأثیرگذاران بر شــاعران پس از خود شنــاخته می شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبــان هــای اروپایی ترجمه شد و نــام او به گونه ای به محافل ادبی جهــان غرب نیز راه یافت. هرساله در تــاریخ 20 مهرمــاه مراسم بزرگ داشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز بــا حضور پژوهشگران ایرانی و خــارجی برگزار می شود. مطابق تقویم رسمی ایران این روز روز بزرگ داشت حافظ نــامیده شده اســت.

زندگی نامه حافظ شیرازی

حافظ از دیر باز در فرهنگ ما جای داشته است

شـغل حافظ

در دوران امــارت شــاه شیخ ابواسحاق (متوفای 758 ق) به دربــار راه پیدا کرده و احتمــالاً شغل دیوانی پیشـه کرده اســت. علاوه بر شــاه ابواسحاق در دربــار شــاهــان آل مظفر شــامل شــاه شیخ مبــارزالدین، شــاه شجــاع، شــاه منصور و شــاه یحیی نیز راه داشته اســت. شــاعری پیشـه اصلی او نبوده و امرار معاش او از طریق شغلی دیگر (احتمــالاً دیوانی) تأمین می شده اســت.

دربــارهٔ سال دقیق تولد او بین مورخین و حافظ شنــاسان اختلاف نظر وجود دارد. دکتر ذبیح الله صفا ولادت او را در 727 ه‍. قو دکتر قاسم غنی آن را در 717می دانند. برخی دیگر از محققین همــانند علامه دهخدا بر اساس قطعهــای از حافظ ولادت او را قبل از این سال هــا و حدود 710 ق تخمین می زنند.آنچه مسلم اســت ولادت او در اوایل قرن هشتم هجری و بعد از 710 واقع شده و به گمــان غالب بین 720 تــا 729 ق روی داده اســت.

تولد و وفات حافظ

در مورد سال درگذشت او اختلاف کمتری بین مورخــان دیده می شود و به نظر اغلب آنــان 792 ق اســت. از جمله در کتــابمجمل فصیحی نوشته فصیح خوافی (متولد 7777 ق) که معاصر حافظ بوده و همچنین نفحات الانس  تألیف جــامی (متولد 8177 ق) به صراحت این تــاریخ به عنوان سال درگذشت خواجه قید شده اســت. محل تولد اوشیراز بوده و در همــان شهر نیز روی در نقاب خــاک کشیده اســت.

زندگی نامه حافظ شیرازی

مــاجرای دفن حافظ

روایت اســت هنگامی که قصد دفن حافظ را داشتند، عده ای از متعصبــان بــا اســتنــاد به اشعار حافظ دربــارهٔ می گساری بــا دفن وی به شیوهٔ مسلمــانــان مخــالف بودند و در مقابل عدهٔ دیگر وی را فردی مسلمــان و معتقد می دانستند. قرار شد که از دیوان حافظ فالی بگیرند که این بیت آمد:

قدم دریغ مدار از جنــازهٔ حافظ که گرچه غرق گنــاه اســت، می رود به بهشت

این شعر در بدخواهــان شــاعر تأثیر بسیاری می کند و همه را خــاموش می کند.

آرامگاه حافظ

آرامگاه حافظ در شهر شیراز و در منطقهٔ حافظیّه در فضایی آکنده از عطر و زیبــایی گل هــای جــان پرور، درآمیخته بــا شور اشعار خواجه، واقع شده اســت. امروزه این مکان یکی از جــاذبه هــای مهــمّ گردشگری به شمــار می رود و بسیاری از مشتــاقان شعر و اندیشه حافظ را از اطراف جهــان به این مکان می کشــاند.

زندگی نامه حافظ شیرازی

آرامگاه حافظ در دوره قاجــار

در زبــان اغلب مردم ایران، رفتن به حافظیّه معادل بــا زیارت آرامگاه حافظ گردیده اســت. اصطلاح زیارت که بیشتر برای امــاکن مقدّسی نظیر کعبه و بــارگاه امــامــان به کار می رود، به خوبی نشــان گر آن اســت که حافظ چه چهرهٔ مقدّسی نزد ایرانیان دارد. برخی از معتقدان به آیین هــای مذهبی و اسلامی، رفتن به آرامگاه او را بــا آداب و رسوم مذهبی همراه می کنند. از جمله بــا وضو به آنجــا می روند و در کنــار آرامگاه حافظ به نشــان احترام، کفش خود را از پای بیرون می آورند. سایر دل بــاختگان حافظ نیز به این مکان به عنوان سمبلی از عشق راســتین و نمــادی از رندی عارفانه بــا دیدهٔ احترام می نگرند.

بر سر تربت مــا چون گذری همت خواه که زیارتگه رندان جهــان خواهد بود

 

آرامگاه حافظ در اسکنــاس و سکه هــای ایران

اسکنــاس هــای هزار ریالی ایران از سال 1341 ش تــا سال 1358 بــا نمــایی از آرامگاه حافظ چاپ و نشر می شد. سکه هــای پنج ریالی برنز ایران از سال 1371 ش تــا سال 1378 به نقشی از آرامگاه حافظ آراســته شد.

زندگی نامه حافظ شیرازی

حافظ شهرت جهانی دارد

دیوان حافظ

دیوان حافظ که مشتمل بر حدود 500 غزل، چند قصیده، دو مثنوی، چندین قطعه و تعدادی ربــاعی اســت، تــاکنون بیش از چهــارصد بــار به اشکال و شیوه هــای گونــاگون، به زبــان فارسی و دیگر زبــان هــای جهــان به چاپ رسیده اســت. شــاید تعداد نسخه هــای خطّی ساده یا تذهیب شدهٔ آن در کتــابخــانه هــای ایران، افغانستــان، هند، پاکستــان، ترکیه و حتیکشورهــای غربی از هر دیوان فارسی دیگری بیشتر بــاشد.نکتهٔ خــاصی که در دیوان حافظ وجود دارد، کثرت نسخه هــایی بــا مفردات و واژه هــای گونــاگون اســت که این خصیصه بــاعث بروز تصحیحات متعدد و گاه متنــاقض هم در بین مصححان می شود.

انواع اشعار حافظ

حافظ را چیره دست ترین غزل سرای زبــان فارسی دانسته اندموضوع غزل وصف معشوق، می، و مغازله اســت و غزل سرایی را بــاید هنری دانست ادبی، که درخور سرود و غنــا و ترانه پردازی اســت.

بــا آن که حافظ غزل عارفانهٔ مولانــا و غزل عاشقانهٔ سعدی را پیوند زده، نوآوری اصلی او در تک بیت هــای درخشــان، مستقل، و خوش مضمون فراوانی اســت که سروده اســت. اســتقلالی که حافظ از این راه به غزل داده به میزان زیادی از ساختــار سوره هــای قرآن تأثیر گرفته اســت، که آن را انقلابی در آفرینش این گونه شعر دانسته اند.

ندیدم خوش تر از شعر تو حافظ به قرآنی که اندر سینه داری

زندگی نامه حافظ شیرازی

ربــاعیات حافظ

چندین ربــاعی به حافظ نسبت داده شده که هرچند از ارزش ادبی والایی هم سنگ غزل هــای او برخوردار نیستند، امــا در انتساب برخی از آن هــا تردید زیادی وجود ندارد. در تصحیح خــانلری از دیوان حافظ تعدادی از این ربــاعیات آورده شده که ده ربــاعی در چند نسخهٔ مورد مطالعه او بوده اند و بقیه فقط در یک نسخه ثبت بوده اســت. دکتر پرویز نــاتل خــانلری دربــاره ربــاعیات حافظ می نویسد:«هیچ یک از ربــاعیات منسوب به حافظ چه در لفظ و چه در معنی، ارزش و اعتبــار چندانی ندارد و بر قدر و شأن این غزل سرا نمی افزاید.»

امشب ز غمت میان خون خواهم خفت وز بستر عافیت برون خواهم خفت

بــاور نکنی خیال خود را بفرست تــا درنگرد که بی تو چون خواهم خفت

هر دوست که دم زد ز وفا دشمن شد هر پاک روی که بود تردامن شد

گویند شب آبستن غیب اســت عجب چون مرد ندید از که آبستن شد

تــاثیر قرآن در اشعار حافظ

در سراسر دیوان حافظ به ابیاتی برمی خوریم که به صراحت به تــاثیر قرآن در زندگی او اذعان داشته اســت:صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ هرچه کردم همه از دولت قرآن کردم و یا عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ قرآن زبر بخوانی بــا چارده روایت و یا ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ به قرآنی که اندر سینه داری.

زندگی نامه حافظ شیرازی

حافظ در جهــان:

گوته؛

یادبود دیالوگ تلویحی گوته و حافظ در دیوان غربی-شرقی گوته، واقع در شهر وایمــار آلمــان

گوته، نــابغه ترین ادیب آلمــانی، «دیوان غربی-شرقی» خود را تحت تأثیر «دیوان حافظ» سرود، و فصل دوم آن را بــا نــام «حافظ نــامه» به اشعاری در مدح حافظ اختصاص داد که از جملهٔ آن هــا می توان به دو شعر زیر اشــاره کرد:

حافظا، در غزل هــایت می شنومکه شــاعران را بزرگ داشته ای.بنگر که اینک پاسخی فراخورت می دهم:بزرگ اویی اســت که این سپاس به بزرگ داشتِ اوست.

نیچه؛

یکی دیگر از شــاعران و فیلسوفان نــام آور آلمــان، نیچه، نیز در دیوان «اندرزهــا و حکمت هــا»، یکی از شعرهــای خود را بــا نــام «به حافظ (آوای نوشــانوش، پرسش یک آبنوش)» به او تقدیم کرده اســت:

میخــانه ای که تو برای خویشپی افکنده ایفراخ تر از هر خــانه ای اســتجهــان از سر کشیدن می ییکه تو در اندرون آن می اندازی،نــاتوان اســت.پرنده ای، که روزگاری ققنوس بوددر ضیافت توستموشی که کوهی را بزادخود گویا توییتو همه ای، تو هیچیمیخــانه ای، می ییققنوسی، کوهی و موشی،در خود فرو می روی ابدی،از خود می پروازی ابدی،رخشندگی همهٔ ژرفاهــا،و مستی همهٔ مستــانی- تو و شراب؟

زندگی نامه حافظ شیرازی

فال حافظ:

مشهور اســت که امروز در خــانهٔ هر ایرانی یک دیوان حافظ یافت می شود. ایرانیان طبق رسوم قدیمی خود در روزهــای عید ملی یا مذهبی نظیر نوروز بر سر سفره هفت سین، و یاشب یلدا، بــا کتــاب حافظ فال می گیرند. برای این کار، یک نفر از بزرگان خــانواده یا کسی که بتواند شعر را به خوبی بخواند یا کسی که دیگران معتقدند به اصطلاح خوب فال می گیرد ابتدا نیت می کند، یعنی در دل آرزویی می کند. سپس به طور تصادفی صفحه ای را از کتــاب حافظ می گشــاید و بــا صدای بلند شروع به خواندن می کند. کسانی که ایمــان مذهبی داشته بــاشند هنگام فال گرفتن فاتحهــای می خوانند و سپس کتــاب حافظ را می بوسند، آنگاه بــا ذکر اورادی آن را می گشــایند و فال خود را می خوانند.

لسان الغیب:

برخی حافظ را «لسان الغیب» می گویند یعنی کسی که از غیب سخن می گوید و بر اساس بیتی از شعر حافظ او معتقداســت که هیچ کس زبــان غیب نیست:

ز سر غیب کس آگاه نیست قصه مخوان کدام محرم دل ره در این حرم دارد

زندگی نامه حافظ شیرازی